Sở thích và các thói quen thường ngày cũng phản ánh phần nào mức độ phát triển não bộ của trẻ.

Cô bé A Dao 2 tuổi được bố mẹ đưa đến thăm người thân và tham gia nhiều hoạt động trong gia đình. Sau chuyến đi, người mẹ chia sẻ vài hình ảnh lên mạng xã hội như một cách lưu giữ kỷ niệm. Nhưng trong phần bình luận, có người buông một câu khiến cô chạnh lòng: “Đứa trẻ còn quá nhỏ, sau này cũng chẳng nhớ gì đâu.”

Nghe vậy, người mẹ vừa buồn vừa bối rối. Cô biết con mình còn nhỏ, nhưng vẫn không khỏi tự hỏi liệu những điều trẻ trải qua lúc này có thật sự quan trọng hay không. Vì vậy, chị hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý rằng: “Con còn bé như vậy, sau này cũng không nhớ được. Vậy trẻ ở nhà hay ra ngoài chơi phát triển tốt hơn, những điều mình làm cho con bây giờ có thật sự ý nghĩa không?”

Vị chuyên gia trả lời rằng: “Việc một đứa trẻ không thể nhớ bằng lời không có nghĩa là não bộ của trẻ không ghi lại những trải nghiệm đó.”

Khi trẻ ra ngoài vui chơi, có thể không nhớ ký ức, nhưng bộ não vẫn đang “làm việc”

Khi trẻ chào đời, trong não đã có khoảng 100 tỷ tế bào thần kinh. Tuy nhiên, đó mới chỉ là “phần cứng” ban đầu, còn các kết nối và cách vận hành của não, giống như “phần mềm” cần được hình thành dần trong quá trình lớn lên.

Vậy “phần mềm” ấy được hình thành như thế nào? Câu trả lời là thông qua những trải nghiệm và kích thích từ môi trường xung quanh.

Khi bố mẹ đưa con ra ngoài chơi, bé nhìn thấy hoa lá và cây cối, nghe tiếng chim hót, chạm vào làn nước mát, hay ngửi mùi thơm của khoai lang nướng… Mỗi trải nghiệm nhỏ như vậy đều giúp các tế bào thần kinh trong não tạo ra thêm những kết nối mới, hình thành các khớp thần kinh.

Quá trình này có thể hình dung giống như việc xây dựng những con đường trong não. Mỗi trải nghiệm mới là một con đường mới được mở ra. Càng có nhiều “con đường”, não bộ càng có nhiều lựa chọn để suy nghĩ, học hỏi và giải quyết vấn đề trong tương lai.

Ngược lại, nếu trẻ hầu như chỉ ở trong nhà mỗi ngày, nhìn trần nhà, chơi với vài món đồ chơi quen thuộc và nghe lặp lại những bài hát, não bộ sẽ nhận được rất ít kích thích mới. Khi đó, “mạng lưới con đường” trong não cũng sẽ trở nên thưa thớt hơn.

Tuy nhiên, việc tạo ra "con đường" thôi vẫn chưa đủ. Nếu một con đường không được sử dụng, cũng dần bị bỏ quên.

Vì vậy, khi trẻ khoảng 3 - 4 tuổi, não bộ bắt đầu bước vào giai đoạn gọi là “cắt tỉa khớp thần kinh”. Lúc này, não sẽ xem xét những kết nối nào được sử dụng thường xuyên và kết nối nào gần như không hoạt động. Những kết nối ít được dùng sẽ dần bị loại bỏ, để nhường chỗ cho những kết nối quan trọng hơn hoạt động hiệu quả.

Điều đó cũng có nghĩa là, những trải nghiệm phong phú, như được ra ngoài khám phá thiên nhiên, dạo chợ, nhìn thấy nhiều điều mới lạ, sẽ giúp các kết nối thần kinh của trẻ được củng cố và giữ lại.

Còn những kết nối chưa từng được kích hoạt, não bộ có thể loại bỏ mà không do dự.

Vì vậy, giữa những đứa trẻ ở nhà với vài món đồ chơi, và trẻ thường xuyên được chạy nhảy ngoài trời, khám phá thế giới xung quanh mỗi ngày, sự phát triển của não bộ cũng sẽ khác biệt.

Trẻ ở nhà và trẻ ra ngoài vui chơi đều có những ưu điểm riêng

Một số bố mẹ thường nói: “Con còn nhỏ quá, đưa đi chơi khắp nơi rồi cũng đâu nhớ được gì, như vậy chẳng phải lãng phí thời gian sao?”

Đúng là sau này trẻ có thể không nhớ lại những chuyến đi đó.

Bởi vì vùng hồi hải mã, phần não chịu trách nhiệm chính cho việc lưu giữ ký ức, thường chỉ phát triển rõ rệt khi trẻ khoảng 3 - 4 tuổi. Vì vậy, phần lớn ký ức sớm nhất mà người trưởng thành có thể nhớ lại cũng thường bắt đầu từ giai đoạn này.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa những trải nghiệm trước đó vô ích.

Dù trẻ không thể nhớ lại những hình ảnh cụ thể, nhưng các giác quan vẫn luôn hoạt động. Mắt trẻ quan sát, tai lắng nghe, mũi ngửi mùi, làn da cảm nhận nhiệt độ và sự tiếp xúc. Trong từng khoảnh khắc, vô số thông tin từ môi trường đi vào não, kích thích các tế bào thần kinh và giúp chúng kết nối với nhau.

Ví dụ, khi mẹ đọc truyện cho con nghe, có thể ngày hôm sau trẻ không thể kể lại câu chuyện. Nhưng việc được nghe đọc truyện thường xuyên vẫn giúp não bộ của trẻ tiếp nhận ngôn ngữ, từ đó tạo nên sự khác biệt lớn trong quá trình phát triển ngôn ngữ sau này.

Những trải nghiệm khi ra ngoài vui chơi cũng vậy. Khi được đưa đi chơi, não của trẻ phải xử lý rất nhiều thông tin mới, những âm thanh lạ, màu sắc khác nhau, mùi hương mới, sự thay đổi của nhiệt độ và không khí. Lúc này, thị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác đều được kích hoạt, và mỗi giác quan hoạt động sẽ “đánh thức” những vùng não tương ứng.

Những trải nghiệm sống động như vậy thường giàu giá trị hơn nhiều so với việc chỉ học thụ động trong nhà.

Có thể đứa trẻ sẽ không nhớ mình từng đến bãi biển, nhưng não vẫn ghi lại những cảm nhận rất thật, cát mềm dưới chân, ánh nắng ấm nóng trên da, và làn nước mát khi sóng vỗ vào người.

Chính những mảnh cảm nhận nhỏ bé sẽ dần ghép lại, tạo nên ấn tượng đầu tiên của trẻ về thế giới xung quanh.

Vậy trẻ thích ra ngoài khám phá hay ở nhà chơi, ai nào thông minh hơn?

Nhiều người thường thắc mắc, những đứa trẻ thích chạy nhảy, khám phá bên ngoài liệu có thông minh hơn những đứa trẻ thích ở nhà không? Thực tế, không có câu trả lời đúng - sai về vấn đề này.

Đối với trẻ thường xuyên chạy nhảy, leo trèo, vượt chướng ngại vật và khám phá môi trường xung quanh. Những trải nghiệm đó giúp cảm nhận không gian và khả năng phối hợp cơ thể của cậu được rèn luyện rất nhiều. Khi học đến hình học hay các khái niệm không gian, những trải nghiệm thực tế ấy trở thành “nền tảng” giúp cậu hiểu bài nhanh hơn.

Trong khi đó, những trẻ dành nhiều thời gian ở nhà vui chơi, đọc sách, trung tâm ngôn ngữ trong não được kích thích thường xuyên. Vốn từ vựng phong phú, khả năng đọc hiểu và diễn đạt cũng tự nhiên phát triển mạnh mẽ.

Vì vậy, bố mẹ không cần quá lo lắng rằng nên cho con ra ngoài nhiều hay để con ở nhà. Cũng không cần so sánh xem kiểu nào sẽ “thông minh hơn”.

Điều quan trọng hơn là liệu bố mẹ có đang tạo đủ cơ hội để con được trải nghiệm những điều mới mẻ và nhận được những kích thích tích cực cho sự phát triển của não bộ hay không?

Trong giai đoạn 0 - 3 tuổi, não bộ của trẻ rất linh hoạt, giống như một khối đất mềm dễ tạo hình. Lúc này, điều đáng lo không phải trẻ bị bẩn hay nghịch ngợm, mà là trẻ bị bó hẹp trong một môi trường quá đơn điệu.

Những nơi quen thuộc như công viên, bờ sông, hay thậm chí là chợ gần nhà,chỉ cần là môi trường mới mẻ, đều có thể mang lại những trải nghiệm giúp kích thích não bộ của trẻ.

Sau 3 tuổi, khi trẻ đã chạy nhảy và khám phá tốt hơn, bố mẹ có thể nghĩ đến những chuyến đi xa hơn để mở rộng trải nghiệm cho con.

Hiểu một cách đơn giản, não bộ giống như “người ăn tạp”, cần nhiều loại trải nghiệm khác nhau để phát triển. Ban ngày, trẻ có thể chạy nhảy, khám phá thế giới và tích lũy trải nghiệm. Buổi tối, trẻ có thể đọc sách, suy nghĩ và rèn luyện tư duy.

Khi cả trải nghiệm thực tế và học hỏi trí tuệ đều được nuôi dưỡng, trẻ sẽ dần xây dựng được một nền tảng phát triển toàn diện và vững chắc.